Múa rối nước

Rối là một loại hình nghệ thuật truyền thống lâu đời gắn bó chặt chẽ với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam. Rối có nhiều loại hình: rối cạn, rối nước, rối leo dây... Múa rối cũng thể hiện dưới rất nhiều dạng thức, có khi là múa mặt nạ (Xuân Phả- Thanh Hoá) ở các tộc người Tày, Cao lan; có khi là múa hoá trang (tuồng ro bam- Khơ me - Nam Bộ). Nhưng có lẽ phổ biến và sinh động hơn cả vẫn là rối nước và nghệ thuật múa rối nước.

Rối nước là một loại hình nghệ thuật sân khấu biến cách chuyên sử dụng các con giống, các tượng gỗ, các lốt giả trang để làm trò đóng kịch trên sân khấu, song cái đặc biệt ở đây là môi trường nước được sử dụng làm sân khấu. Các công cụ của nghệ thuật này gọi chung là quân rối, vốn là sản phẩm của nghệ thuật tạo hình dân gian, cơ sở diễn xuất của nó dựa trên nền tảng diễn xướng dân gian. Nghệ thuật rối nước Việt Nam không rõ từ thời gian nào, song nghệ thuật rối nước ở Thăng Long- Hà Nội thì đã được các sử sách đề cập khá sớm. Đại việt sử ký còn ghi: “...Tân dậu năm thứ 12 (1021) mùa xuân tháng 2 lấy ngày sinh nhật làm tiết Thiên Thành, lấy tre kết làm ngọn núi Vạn thọ, Nam sơn ở ngoài cửa Quảng Phúc, trên núi làm hình chim bay, muông chạy muôn vẻ kỳ lạ, lại sai người bắt chước tiếng cầm thú làm vui...” thú vị nhất là quân rối nước cũng có mặt và không kém phần hấp dẫn trên mặt nước sông Hồng: “...thả rùa vàng đội ba ngọn núi, trên mặt sóng nước dập dờn, phơi mai vàng để lộ bốn chân. Dưới dòng sông lờ lững, liếc mắt nhìn bờ, hé môi phun bến. Ngửa trông mũ miện nhà vua, cúi xét bầu trời lồng lộng, trông vách dựng cheo leo, dạo nhạc thiều réo rắt...rồi trên lưng rùa vàng cửa động mở ra các quân rối cạn sắm vai nàng tiên xuất hiện múa khúc gió về, hát bài ca vận tốt, chim quý từng đàn ca múa, hươu lành từng bầy nhảy nhót...”. Điều này chứng tỏ ngay từ thời nhà Lý không chỉ có rối cạn và rối nước mà cả hai loại hình này còn được kết hợp một cách cực kỳ nhuần nhuyễn đạt đến độ tinh sảo trong diễn xuất.

Sang giai đoạn sau, khi chính thể của nhà nước quân chủ chuyên chế phát triển đến đỉnh cao (thế kỷ XV) thì cũng là lúc cáo chung của nghệ thuật dân gian nói chung và rối nói riêng trong đời sống cung đình. Trở lại với đời sống và sinh hoạt dân dã, rối không những được bảo tồn, nuôi dưỡng mà còn được bồi đắp và làm phong phú thêm bởi các yếu tố dân gian, tạo cho loại hình sân khấu này trở thành một loại hình nghệ thuật độc đáo. Được thổi vào hơi thở ấm nóng của làng quê, sân khấu rối nước trở nên hết sức đa dạng, sinh động với các loại trò diễn mang đậm phong cách diễn xuất dân gian. Vì thế nó ngày càng trở nên hấp dẫn với các trò ngợi ca thú làm ruộng như: chăn vịt, đánh cá, dệt cửi, xay lúa, giã gạo...và các trò vui chơi giải trí như đấu vật, đua ngựa, đánh đu, múa lân; các tích trò lịch sử như Bà Trưng, Bà Triệu, Lê Lợi, Trần Hưng Đạo.v.v... Trò rối xưa thường diễn mà không có lời, nhưng về sau do văn học dân tộc phát triển đã đem đến cho các tiết mục rối nước thêm lời giáo, lời hát.

Ngày nay rối nước ngoài kế thừa các kỹ thuật cổ truyền, các nghệ nhân còn cố gắng sáng tạo và làm phong phú hơn lên cho loại hình nghệ thuật này ở cả khía cạnh trò diễn cũng như kỹ thuật biểu diễn và ca từ. Quân rối nước được tạo hình bằng loại gỗ nhẹ, dai thớ như sung, mít, vông và sơn vẽ màu bằng chất liệu sơn ta. Rối nước là loại rối máy được điều khiển từ xa bằng hai loại máy dây và máy sào. Các bàn máy đơn giản hay phức tạp tuỳ vào tiết mục biểu diễn dễ hay khó mà bố trí các dây lớn, dây nhỏ, dây cứng, dây mềm, sào gỗ, sào tre ...v.v. Nghệ nhân rối nước phải ngâm nửa mình trong nước, sau một tấm mành buồng trò để điều khiển quân rối từ xa. Khi diễn rối nước thường có các nhạc cụ như thanh la, não bạt cùng các âm thanh như pháo, ốc, tù và đi kèm. Ngày nay biểu diễn rối nước đã có cả một dàn nhạc cụ dân tộc biểu diễn phụ hoạ. Trong rối nước bao giờ cũng có nhân vật Tễu là nhân vật giáo trò, lời giáo trò thường lấy trong ca dao, dân ca hay trích trong các vở kịch hát dân tộc.

Buồng trò bao giờ cũng được dựng giữa ao hồ, che kín, có mành treo trước cửa để che khuất các nghệ nhân điều khiển bàn máy phía trong. Sân khấu rối rộng chừng 4mx4m hai bên có lan can thấp kéo từ hai nhà nanh hai bên, nơi quân rối hoạt động. Người xem sẽ đứng ở khoảng bờ bãi sân trước và hai bên sân khấu. Hiện nay ở một số ngôi đình vẫn còn lưu giữ ngôi thuỷ đình là nơi biểu diễn rối nước trong các ngày lễ hội xưa (nhà rối nước chùa Thầy; thuỷ đình đền Gióng). Đặc biệt, ở thôn Đào Thục, xã Thuỵ Lâm, huyện Đông Anh còn lưu lại được dấu tích của cả một phường rối nước từ xa xưa. Theo các cụ già ở đây kể lại, phường rối nước Đào Thục đã có từ hàng trăm năm trước. Đến nay làng vẫn còn duy trì nghề làm con rối, các nghệ nhân diễn rối nước cùng đội diễn rối nước Đào Thục hiện nay vẫn luyện tập, sáng tác và biểu diễn phục vụ dân làng cũng như tham gia các hội diễn nghệ thuật trong nước.